|
 Puszcza Białowieska należy do regionu kulturowo-historycznego
nazywanego Podlasiem. Jest to obszar przenikania i wzajemnego
oddziaływania kilku społeczności i ich kultur. Na tym pograniczu
współistnieją obok siebie dwie tradycje: wschodnia i zachodnia oraz
trzy kultury: białoruska, ukraińska i polska...
Efektem przenikania
się odmiennych wzorów kulturowych jest obecność obiektów
charakteryzujących się cechami różnych kultur. Odnajdujemy je we
wszystkich wymiarach dziedzictwa kulturowego: społecznym (w
charakterystyce etnicznej terenu, strukturze religijnej, życiu
społecznym i zjawiskach językowych), materialnym (archeologii,
nekropoliach, dawnym układzie komunikacyjnym, lokalnej architekturze
i kulturze ludowej) i duchowym (sztuce, muzyce). O wykształceniu się
i utrwaleniu pogranicza kulturowego zdecydowała złożona historia
tego obszaru.
Puszcza Białowieska ze znajdującym się w jej granicach Białowieskim
Parkiem Narodowym jest lasem zabytkowym. Najstarsze ślady obecności
ludzkiej pochodzą z neolitu, mają, więc około 5 tysięcy lat.
Młodsze, średniowieczne zabytki, odnajdowane na gęsto występujących
cmentarzyskach kurhanowych, potwierdzają zróżnicowanie etniczne i
społeczne ludności zamieszkującej ten teren.
Aż do XIII w. region ten był terenem przygranicznym dla państw
średniowiecznych: Rusi, Korony, Zakonu Krzyżackiego i plemion
jaćwieskich. Ponieważ ziemie te stanowiły rubież pograniczną
Słowiańszczyzny Wschodniej i Zachodniej (wraz z wyraźnie
zaznaczającymi się odmiennościami między północą i południem) nie
można tu przeprowadzić wyraźnej linii rozdzielającej wpływy
kulturowe. Zmieniająca się władza polityczna na tym obszarze
determinowała wpływy i kierunki osadnicze. W wiekach X-XIII na
przemian dominowały: osadnictwo mazowieckie utożsamiane z etnosem
polskim i ruskie - z terenów dzisiejszej Białorusi i Ukrainy. Spory
procent z docierającej tu ludności stanowiła szlachta, zarówno
mazowiecka, jak i "ruska". Następne 200 lat charakteryzował brak
stabilizacji politycznej. Dopiero w XV w. ostatecznie ustalono
granice państwowe: Puszcza Białowieska, jako łowisko królewskie,
weszła w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego. Od 1569 r. do
ostatniego rozbioru Polski część granicy państwowej między Koroną i
Wielkim Księstwem wyznaczał zachodni skraj Puszczy. W zakładaniu
nowych wsi, obok nowych przybyszów, brała udział ludność miejscowa.
Współcześnie występujące nazwy m.in.: Nowy Kornin, Nowe Berezowo
wskazują na pochodzenie mieszkańców ze starszych wsi: Stary Kornin,
Stare Berezowo. Wokół Puszczy Białowieskiej powstał łańcuszek małych
osad, w których mieszkała ludność królewska: strzelcy, strażnicy i
osocznicy. Miała ona inne prawa i obowiązki od ludności
pańszczyźnianej zamieszkująca przedpole Puszczy. W ten sposób, obok
narodowościowego, zaczęło kształtować się zróżnicowanie społecznie
tego regionu. W czasie rozbiorów Polski, od 1775 r. do 1915 r.
obszar ten należał do Cesarstwa Rosyjskiego. Po 1831 r. do mozaiki
narodowościowej dołączyli Rosjanie, którzy otrzymali majątki
skonfiskowane miejscowym za udział w powstaniach. W XX w. po
odzyskaniu niepodległości przez Polskę, w związku ze wzmożoną
eksploatacją Puszczy, w jej okolice masowo napływać zaczęła
etnicznie polska ludność robotnicza z centralnej i zachodniej
Polski. Wtedy właśnie zaczęło rozwijać się miasto Hajnówka. Czasy II
wojny światowej przyniosły exodus ludności żydowskiej tego terenu.
Mimo że wytyczone po II wojnie nowe granice państwa spowodowały
wymianę ludności, region ten nadal kontynuuje tradycje
Rzeczypospolitej Narodów. Język, jakiego dziś używają mieszkańcy
regionu puszczy to: poza polskim, konglomerat gwar ruskich:
białoruskich (które cechuje m.in. tzw.: dziakanie, charakterystyczne
wymawianie akanie) i ukraińskich (m.in.: twarda wymowa
starosłowiańskiego "jać" jako "i", występowanie dźwięcznego i
bezdźwięcznego "h"). Wśród innych zjawisk językowych należy wyróżnić
żywą tradycję używania nazw własnych dla pól, części wsi, itp.
Zachowały się też ślady w postaci nazw własnych na tereny
wydzielone, czyli na tzw. uroczyska.
Występującą tu mozaikę etniczną potwierdza złożony obraz stosunków
religijnych. Dokumenty historyczne potwierdzają lokowanie w masywie
Puszczy Białowieskiej lub na jej obrzeżach świątyń różnych wyznań:
unitów, katolików, prawosławnych, ewangelików, Baptystów, jak i
religii żydowskiej. W dzisiejszej Polsce dwie trzecie spośród całej
mniejszości białoruskiej, jak i wyznawców prawosławia (co nie jest
tożsame) mieszka właśnie na południowej Białostocczyźnie w okolicach
Puszczy Białowieskiej. Ponieważ opisywany obszar jest płaszczyzną
stykania się chrześcijaństwa zachodniego i wschodniego skupiła się
tu również pełna reprezentacja typów budownictwa sakralnego: od
XVII-XVIII-wiecznych okresu unickiego, poprzez klasycyzm z przełomu
wieków XVIII/XIX, do stylu ruskiego (nazywanego też neobizantyjskim)
z końca XIX w., po świątynie zbudowane według nowoczesnych
projektów. Od małych drewnianych kapliczek do dużych murowanych
soborów. Cennym zabytkiem dziedzictwa kulturowego jest cmentarz
niemiecki z XIX w. obok osady leśnej Czoło. Jest to jedyna zachowana
pamiątka po osadnictwie Niemców wewnątrz Puszczy. Innym ważnym
świadectwem przeszłości są miejsca masowych straceń związane z
okupacją Puszczy przez wojska niemieckie w latach 1941-1944.
Do zabytkowych założeń przestrzennych zaliczane są parki
zaprojektowane w stylu angielskim: XIX-wieczne w Białowieży:
Pałacowy i Dyrekcyjny, pozostałości parku w Zwierzyńcu oraz
XX-wieczne: przydworski w miejscowości Wojnówka i przy siedzibie
obecnego Nadleśnictwa Białowieża. Centrum osady Białowieża zostało
uznane za strefę chronionego krajobrazu i objęte opieką
Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Tradycyjna architektura
drewniana również zachowała stare układy przestrzenne z czasów
pierwszych lokalizacji, czy kolejnych reform. Są tu wsie o układach
przestrzennych z XVI - tzw.: szeregówki lub przysiółki szlacheckie,
XIX-wieczne zagrody wydłużone typu hajnowsko-bielskopodlaskiego, czy
"kolonie" z lat 30-tych XX w. Wiele wsi zachowało tradycyjną
drewnianą architekturę domów i zabytkowe rozplanowanie zagród. Dla
wszystkich typowym domem mieszkalnym był dwutraktowy budynek na
asymetrycznym planie i dośrodkowym systemem grzewczym, wzniesiony w
konstrukcji zrębowej ścian z dwuspadowym dachem. W wielu
miejscowościach spotyka się bogactwo drewnianych ornamentów na. Są
to min. rzeźbione okiennice, ażurowe ozdoby okien, naroży ścian i
ganków, ozdobnie wycinane deski w szczytach domów, często układane w
mozaiki. Co interesujące, współwystępują tu elementy
architektoniczne charakterystyczne dla różnych, grup etnicznych np.
podlaskie ganki, białoruskie zdobienie okien (tzw. naliczniki),
mazurskie zwieńczenie dachów - śparogi.
Zwraca również uwagę istnienie w Puszczy budownictwa w stylu
szwajcarskim, np: Dworek Gubernatora w Parku Pałacowym, siedziba
Zakładu Lasów Naturalnych IBL w Parku Dyrekcyjnym, stacja kolejowa
Białowieża Towarowa. W samej Białowieży wiele budynków należących do
zespołu rezydencji myśliwskiej carów zbudowano w stylu szwajcarskim,
uzupełnionym o elementy rosyjskie. Z lat 30-tych XX w. pochodzi
kościół katolicki w Białowieży, to piękny przykład stylu
neorenesansowego w Polsce.
Do dziś w kulturze materialnej i duchowej tego regionu znajdziemy
odniesienia do różnych grup społecznych (szlachty mazowieckiej i
ruskiej, chłopów pańszczyźnianych i królewskich), etnicznych
(Polaków, Białorusinów, Ukraińców) i religijnych (katolicy,
prawosławni) zamieszkujących ten obszar w przeszłości. W wielu
domach prawosławnych nadal możemy oglądać "święte kąty" z ikonami.
Powszechnie występującym elementem krajobrazu są drewniane kapliczki
i krzyże, stojące samotnie lub częściej w grupach. Bogato
reprezentowana jest też inna mała architektura: brogi, żurawie,
drewniane płoty. Codziennością wielu gospodarstw na tym terenie jest
używanie drewnianych narzędzi i sprzętów uchodzących za archaiczne w
centralnej czy zachodniej Polsce. Rękodzieło prezentuje ogromną
różnorodność form przy zachowaniu dawnych technik pracy, znajdziemy
tu pięknie wyszywane i haftowane (m.in. haftem tkackim
peretyki-perebory) materiały i tak charakterystyczne dla całego
Podlasia tkaniny artystyczne: buronkę oraz dwuosnowowe dywany
(wełniane), półdywany (lniane) oraz tkaniny ażurowe. Tradycyjne
tkactwo wykonywały w domach kobiety, najczęściej używały one lnu i
wełny. Dominującym rodzajem dekoracji tkanin była duża krata w
kolorach biało-brązowych.
Tradycyjna medycyna ludowa obfituje w ziołolecznictwo. Zajmują się
nim głównie kobiety nazywane "szeptuchami", szepczą bowiem modlitwy
nad wodą, ogniem i powietrzem, leczą zaś ziołami. Miejscowe
restauracje hotelowe, pensjonatowe serwują wiele tradycyjnych,
lokalnych potraw przyrządzanych z warzyw i grzybów, przyprawianych
dzikimi ziołami wg receptur przodków.
Bardzo cennym zespołem zabytków są dawne drogi. W Puszczy
występowały trzy rodzaje dróg: lokalne - służące do wywozu "użytków"
z puszczy; drogi do obsługi polowań (tak królewskich, jaki i
carskich) oraz sieć szlaków komunikacyjnych. Kilka dróg w masywie
Puszczy z czasem przekształciło się w większe trakty, a niektóre
zyskały przywilej bycia drogami królewskimi lub traktami
gospodarczymi: droga Narewkowska i jej przedłużenie droga Sinicka
(Wilno - Grodno - Białowieża - Kamieniec - Kraków) oraz tzw. droga
królewska (Bielsk - Białowieża - Szereszewo - Prużany). Dawne
średniowieczne drogi użytkowane były do I połowy XIX w. Zarzucenie
tych dróg - ciągów komunikacyjnych wiązało się z wprowadzeniem
sztucznego podziału powierzchniowego lasu. Cała Puszcza została
podzielona na kwadraty o boku długości 1 wiorsty (1066,78 m).
Podział ten funkcjonuje już prawie 200 lat i zyskał on rangę
zabytkowego. Numery oddziałów są niezmieniane od samego początku.
Zachowały się ślady po paśnikach i karmnikach, po łowieckich
polanach pastewnych z początku XX wieku, a także po funkcjonowaniu
dawnych przemysłów leśnych po smolarniach, mieleszach, węglarniach,
bindugach. Na osobną wzmiankę zasługuje puszczańskie bartnictwo.
Pierwsze informacje historyczne o bartnictwie w Puszczy
Białowieskiej pochodzą z XVI w. Źródła wspominają, że były dwa
rodzaje własności barci: dzierżawione za opłatą i królewskie.
Inwentaryzacja sporządzona w 1796 roku podawała, że w Puszczy
Białowieskiej były ogółem 632 barcie z pszczołami i 6601 pustych.
Obecnie stwierdzono zachowanie 54 barci. Las dla mieszkających tu
ludzi zawsze miał duże znaczenie gospodarcze, np.: wypasano w nim
bydło, na śródleśnych grądowych polanach i nad brzegami rzek koszono
siano, w samej Puszczy na niewielkich powierzchniach uprawiano
ziemię. Odnaleźć też można ślady po osadach. Do rozpalania ognia i
oświetlania domostw używano łuczywa - przeżywiczonych drzazg
sosnowych, wyłupywanych z opalonych pni sosen. Mimo że ta forma
użytkowania została zakazana w Puszczy pod koniec XIX w. do dzisiaj
w lesie można odnaleźć "wyżarowe chwoje" - żywe lub martwe - noszące
ślady zwęgleń i zacięć toporem. W Puszczy odnaleźć też można XIX i
XX wieczne ślady działalności człowieka polegające na pozyskaniu
drewna na przemysłową skalę. Są to: zręby i przeręby z różnych lat,
sieć dróg, linie kolejek wąskotorowych wybudowanych w latach 1916 -
1934.
Do ciekawszych imprez, podczas których zetknąć się możemy z
wielokulturowością należą: Międzynarodowy Festiwal Muzyki Cerkiewnej
w Hajnówce (dwa ostatnie tygodnie maja), impreza folklorystyczna Noc
Kupały (w Białowieży starszych Białorusinów, w Narwi - młodych
Białorusinów); w Dubiczach Cerkiewnych - ukraińska (pierwsza sobota
lipca), Spotkania Folkowe w Czeremsze.
Ewa - Moroz Keczyńska |
